FİİLDE YAPI

1. Basit Fiiller: Yapım eki almamış, başka bir sözcükle birleşmemiş fiillerdir.

Bak-, gör-, al-, git-, oku-, ver-, çek-, yaz-…

Çekim ekleri almaları, bu fiillerin yapısını değiştirmez:

Bak-tı, gör-meli, al-ı-yor-sunuz, git-ti, oku-sa-k… gibi çekim ekleri almış fiiller de yapıca basittir.

2. Türemiş Fiiller: Sözcük köklerine “fiilden fiil” ve “isimden fiil” yapım ekleri getirilerek oluşturulan fiillerdir.

Gül-ü-ş, bak-ı-n, bek-le-, giz-le-, oku-t-, su-sa-, ben-i-mse-…

3. Bileşik Fiiller: Birden çok sözcüğün anlam ve yapıca birleşerek oluşturdukları fiillerdir.

Bileşik fiiller, oluşları yönünden üçe ayrılır:

a) Anlamca Kaynaşmış Bileşik Fiiller: Bir ya da birden çok isim kök ya da gövdeleriyle bir fiilin birleşmesi sonucu oluşan fiillerdir. Bu fiiller, genellikle “deyim” anlamı taşır:

göz atmak, boy ölçüşmek, koltuk çıkmak, boş konuşmak, dil uzatmak, kulak vermek…

b) Yardımcı Fiillerle Oluşmuş Bileşik Fiiller: “etmek, eylemek, olmak, kılmak” yardımcı fiillerinin isimlerle birleşmesiyle oluşan bileşik fiillerdir:

memnun olmak, arz etmek, arz eylemek, hasta olmak, namaz kılmak, yolcu etmek, yardımcı olmak, yardım etmek, iyi olmak…

c) İki Fiilin Birleşmesiyle Oluşmuş Kurallı Bileşik Fiiller: Bu fiillere “özel bileşik fiiller” adı da verilir. Özel bileşik fiiller, asıl fiil ile yardımcı fiilin anlamca ve yapıca kaynaşmasıyla oluşur. Dört çeşide ayrılır:

c.1. Sürerlik Bileşik Fiili: Asıl fiilin “kalmak, gelmek, durmak” yardımcı fiillerinden uygun olanıyla birleşmesiyle oluşur. Asıl fiil ile yardımcı fiil birleşirken araya “-a-, -e-“ ünlülerinden biri getirilir:

Asıl fiil   +   -a- / -e-  +  yardımcı fiil

Bak + a + kal-, yaz + a +dur-, yapıl + a + gel-, sür + e +gel-, söyle + y + e + gel-…

Sürerlik bileşik fiilleri, asıl fiilde bildirilen iş ya da hareketin uzun zamandan beri yapıldığını bildirir:

Uyuyakalmış.  (Uyuma eylemi sürmüştür.)

Bu uygulama, günümüze kadar süregelmiştir.  (Sürmesi yıllarca devam etmiştir.)

c.2. Yeterlik Bileşik Fiili: Asıl fiile eklenen “bil-“ yardımcı fiiliyle oluşur. İki fiil birleşirken araya “-a-, -e-“ seslerinden uygun olanı eklenir:

Asıl fiil   +   -a- / -e-  +  “bil-“ yardımcı fiili

Gel  + e + bil, oku + y + a +bil-, yaz + a + bil-, gör  + e + bil-, anla + y + a +bil-, çiz + e + bil-, duy + a + bil-…

Yeterlik bileşik fiili, bir işi ya da hareketi yapmaya “gücün yettiğini”, bir işi “ başarma” anlamını verir:

Bu metni Türkçeye çevirebilir. (Çevirme işini başarır.)

Yeterlik bileşik fiilinin olumsuzu “bil-“ yardımcı fiilinin kaldırılarak yerine “-ma-, -me-“ olumsuzluk ekinin getirilmesiyle yapılır:

Olumlu                                                   Olumsuz

Gelebilirsin                                            Gelemezsin

Söyleyebilirsiniz                                    Söyleyemezsiniz

Dinlenebiliriz                                         Dinlenemeyiz

Bakabilir                                               Bakamayız

c.3. Tezlik Bileşik Fiili: Bu bileşik fiil, asıl fiile eklenen “ver-“ yardımcı fiiliyle oluşur. İki fiil birleşirken araya “-ı-, -i-, -u-, -ü-“ dar ünlülerinden uygun olanı getirilir:

Asıl fiil + -ı- / -i- / -u- / -ü- + “ver-“ yardımcı fiili

Yaz + ı + ver-,   gel + i +ver-,    oku + y + u + ver-, düşün + ü + ver-…

Tezlik bileşik fiili, asıl fiilde bildirilen iş, oluş ya da hareketin “çabuk”, “hemen” yapıldığını bildirir:

Yemeğini bitiriver. (Çabuk bitir.)

Çayı demleyiver. (Hemen demle.)

“çıkagelmek” fiili de anlamca tezlik bildirir.

Ansızın çıkageldi. (Beklenmedik bir zamanda geldi, geliverdi.)

Tezlik bileşik fiilinde olumsuzluk, “-ma-, -me-“ olumsuzluk ekiyle yapılır. Bu ek, ya asıl fiile ya da yardımcı fiil eklenir:

Olumlu                                                    Olumsuz

Yazıver-                                               Yazmayıver, yazıverme

Görüver-                                              Görmeyiver, görüverme

Soruver-                                               Sormayıver, soruverme

Geliver-                                                Gelmeyiver, geliverme

Olumsuzluk eki, asıl fiile eklendiğinde tezlik anlamı korunur:

Televizyon izlemeyiver.    (Hemen izleme)

Çocukların her hatasını görmeyiver. (Hemen görme.)

Olumsuzluk eki, yardımcı fiile eklendiğinde cümleye “önemsizlik”, “değer vermeme” anlamı katar:

Sen de yemek pişiriverme.   (Pişirmen önemli değil.)

Her söylediğini yapıverme.  (Yapman önemli değil.)

c.4. Yaklaşma Bileşik Fiili: Asıl fiile eklenen “yaz-“ yardımcı fiiliyle yapılır. Bu bileşik fiilde de iki fiilin arasına “-a-, -e-“ ünlülerinden uygun olanı getirilir:

Asıl fiil + -a- / -e- + “yaz-“ yardımcı fiil

Düş + e + yaz-,  öl + e + yaz-,  kır + a + yaz-…

Yaklaşma bileşik fiili, asıl fiilde bildirilen iş ya da hareketin yapılmadığını, ancak yapılmasına “çok yaklaşıldığını” bildirir:

Korkudan öleyazdı.  (Neredeyse ölüyordu.)

Ayağı kayınca düşeyazdı. (Az kalsın düşüyordu.)

Bu bileşik fiilin kullanım alanı oldukça dardır. “Yaklaşma” anlamı, günümüzde “az kalsın”, “neredeyse” sözcükleriyle sağlanır:

Çiçekler neredeyse kurumuştu.

Az kalsın yağmura yakalanacaktık.

Bizi de neredeyse unuttunuz.

edebiyatvadisi

Next Post

Paz Tem 7 , 2019
FİİLLER (EYLEMLER) Fiiller, varlıkların iş, durum ve oluşunu bir zamana ve bir kişiye bağlayarak bildiren sözcüklerdir. Türkçede fiiller, kök ya da gövde durumlarıyla kullanılmazlar. Bir fiilin cümlede kullanılabilmesi için şekil ve zaman ekiyle birlikte kişi eki alması gerekir. Zaman ve kişi anlamı bildiren fiillere “çekimli fiil” adı verilir. “bakıyordu, yazdı, […]